OKUL TABANLI ŞİDDET ÖNLEME: TEMEL EYLEMLER

Dünyada her yıl yaklaşık 1 milyar çocuk, fiziksel, cinsel veya psikolojik şiddetin ya da ihmalin bir türüne maruz kalmaktadır. Çocuklukta şiddet mağduru olmak, eğitim, sağlık ve yaşam kalitesi üzerinde ömür boyu süren etkiler yaratır. Şiddete maruz kalmak; bilişsel, duygusal ve sosyal sorunlara yol açarak eğitim başarısızlığına neden olabilir. Şiddete maruz kalan çocuklar sigara içme, alkol ve uyuşturucu madde kullanımı ile yüksek riskli cinsel davranışlara daha yatkın olduklarından, ilerleyen yaşamlarında depresyon, kardiyovasküler hastalıklar, diyabet, kanser ve bulaşıcı hastalıklar gibi çeşitli hastalıkları yaşama olasılıkları da daha yüksektir. Bu gerçeklik göz önüne alındığında, çocuklara yönelik şiddetin önlenmesi uluslararası kalkınma gündeminin merkezinde yer almaktadır. Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (SKH) kapsamında 5.1 hedefi kız çocuklarına yönelik her türlü şiddetin ortadan kaldırılmasını, 16.2 hedefi ise çocuklara yönelik her türlü şiddetin sona erdirilmesini öngörmektedir (1).

Türkiye'de de  suça sürüklenen çocuk sayısı 2022'de 176 bin 128'e, 2023'te 177 bin 174'e ulaşmıştır. Son 10 yılın istatistikleri arasında en yüksek suça sürüklenen çocuk sayısı 188 bin 926 olarak 2024'te kayıtlara geçerken, bu sayı 2025'te 186 bin 256 olmuştur (2). Son günlerde okullarda gözlenen şiddet eğilim ve eylemleri okul temelli uygulamaların önemini daha da arttırmaktadır.

Dünya Sağlık Örgütü tarafından 2019 yılında hazırlanan Okul Temelli Şiddet Önleme: Uygulamalı El Kitabı, okullar, eğitim ve şiddet önleme konularına odaklanmaktadır. Bu şekilde okul yetkililerine ve eğitim otoritelerine, şiddet önlemenin okulun günlük faaliyetlerine ve çocuklar, ebeveynler ve toplum üyeleriyle olan etkileşim süreçlerine nasıl entegre edilebileceği konusunda rehberlik sunmaya çalışmaktadır. Kitapta yer verilen öneriler aşağıda özetlenmektedir. 

1) Liderlik, okul politikaları ve koordinasyon yöntemlerinin geliştirilmesi

• Şiddeti ele almak için okul temelli bir koordinasyon ekibi kurulabilir.
• Koordinasyon ekibinin bilgi ve becerileri  güçlendirilebilir.
• Şiddeti karşı olan ve kınayan herkes için adil şekilde uygulanacak bir okul politikası geliştirilebilir.
• Bir eylem planı oluşturulabilir.
• Şiddetin önlenmesi okulun günlük işleyişinin temel bir parçası haline getirilebilir ve şiddete tolerans göstermeyen bir okul kültürü oluşturmak için çalışılabilir.

2) Şiddetle ilgili veri toplama ve zaman içindeki değişimleri izleme

• Mevcut ölçme araçlarından (anketlerden) elde edilen veriler kullanılarak şiddetin nerede, ne zaman, nasıl ve kim tarafından gerçekleştiğine dair bir anlayış geliştirilebilir.
• Şiddet olayları ve okulun bunlara verdiği tepkilere ilişkin bir kayıt sistemi oluşturulabilir.
• Mevcut okul anketlerine ve okul bilgi sistemine şiddeti ölçen sorular eklenebilir.
• Şiddetin yaygınlığını, nerede ve ne zaman gerçekleştiğini, olaya dahil olanların özelliklerini ve şiddet algılarını değerlendirmek için anketler uygulanabilir.
• Verilerin okul içinde gizli tutulması sağlanmalıdır.

3) Müfredat temelli etkinliklerle şiddetin önlenmesi

• Kanıta dayalı şiddet önleme stratejileri küçük ölçekte (örneğin bir sınıf veya kademede) test edilebilir. Etkili olduğu kanıtlanmış stratejiler şunlardır:
  – Çocukların yaşam becerilerini geliştirmek
  – Çocuklara güvenli davranışları ve istismardan korunmayı öğretmek
  – Şiddeti meşrulaştıran sosyal, kültürel ve toplumsal cinsiyet normlarını sorgulamak ve dönüştürmek, eşit ilişkileri teşvik etmek
  – Şiddet için temel risk faktörlerini ele almak (alkol, uyuşturucu, düşük akademik başarı)
• Değerlendirme sonucunda stratejilerin şiddeti azaltmada etkili olduğu görülürse, yaygınlaştırmak için adımlar atılabilir:
  – Etkili stratejiler okul içindeki diğer sınıf ve kademelere yaygınlaştırılabilir
  – Model diğer okullarla paylaşılabilir
  – Model tanıtılabilir ve Milli Eğitim Bakanlığı ile müfredata entegre edilmesini önerilebilir.

4) Öğretmenlerle değerler ve inançlar üzerine çalışma ve onları olumlu disiplin ve sınıf yönetimi konusunda eğitme

• Öğretmenler olumlu disiplin ve sınıf yönetimi konusunda eğitilebilir.
• Öğretmenler için karşılıklı destek mekanizmaları oluşturulabilir.
• Öğretmenlere yönelik yönetsel destek güçlendirilebilir.
• Öğretmenlerin varsa olumsuz düşünceleri ile sosyal, kültürel ve toplumsal normları ele alıp dönüştürülebilir (değiştirilebilir).
• Öğretmen yetiştirme programlarına (lisans eğitimi) olumlu disiplin, etkili sınıf yönetimi ve sosyal, kültürel ve toplumsal cinsiyet normlarına ilişkin eğitimleri entegre edilebilir.

5) Şiddet gerçekleştiğinde müdahale

• Öğretmenler ve okul personeli, şiddeti tanıma ve çocuklara şiddet hakkında sorumlu bir şekilde soru sorma konusunda eğitilebilir.
• Öğretmenler, çocukların şiddete maruz kaldıklarını ifade ettikleri durumları yönetme konusunda eğitilebilir.
• Şiddet olaylarına, öğretmen eğitiminde öğrenilen yöntemler kullanılarak (örneğin olumlu disiplin ve sınıf yönetimi) derhal müdahale edilebilir.
• Okul düzeyinde yönlendirme mekanizmaları (rehberlik servisi) yoksa, mevcut hizmet sağlayıcılar hakkında bilgi sahibi olunabilir.
• Ebeveynler, şiddeti tanıma, uygun şekilde sorma ve şiddete maruz kalan çocukları destekleme konusunda eğitilebilir.
• Güvenli ve çocuk dostu bildirim yöntemleri güçlendirilebilir.
• Ek desteğe ihtiyaç duyan şiddet mağdurları için uygun yönlendirme mekanizmaları (rehberlik servisleri) geliştirilebilir ve güçlendirilebilir (ör.hizmet ve personel)
• Bildirim ve yönlendirme yöntemlerinin etkisi izlenebilir.

6) Okul binalarını ve çevresini gözden geçirme ve uyarlama

• Öğrenci ve personel, şiddetin yoğun olduğu alanları (okula gidiş-geliş yolları dahil) belirleme sürecine dahil edilebilir ve bu alanlar için pratik çözümler bulunabilir.
• Okul binalarının ve çevresinin görünümünü ve özellikleri gözden geçirilebilir ve iyileştirilebilecek alanlar belirlenebilir.
• Okullarda kız ve erkek öğrenciler için temiz ve ayrı tuvaletler bulundurulmasına dikkat edilebilir.
• Okul bütçesinde (Bakanlık bütçesinde), çocukların güvenliğini artırmaya yönelik fiziksel altyapı iyileştirmeleri için pay ayrılması sağlanabilir.

7) Ebeveynleri şiddet önleme faaliyetlerine dahil etme

• Ebeveynler, şiddet önleme faaliyetleri ve okulun şiddetle ilgili politikaları hakkında bilgilendirilebilir ve sürece dahil edilebilir.
• Ebeveynlerin çocuklarının öğrenmesini nasıl destekleyebileceğine dair mesajlar paylaşılabilir.
• Ebeveynler şiddeti önleme koordinasyon komitelerine/toplantılarına davet edilebilir.
• Ebeveynlerde şiddeti tanıma ve uygun şekilde soru sorma konusunda farkındalık oluşturulabilir.
• Ebeveynlik programlarını yaygınlaştırılabilir; temel ebeveynlik becerilerini geliştirmek ve problemli davranışlarla başa çıkmada şiddet içermeyen yöntemleri teşvik etmek için ebeveynlerle çalışılabilir.

8) Toplumu şiddet önleme faaliyetlerine dahil etme

• Toplum temelli şiddet önleme komiteleri/kurulları gibi çok sektörlü koordinasyon yapılarında görev alınabilir.
• Toplum üyeleri okul koordinasyon komitelerine, okul politikalarının ve davranış kurallarının geliştirilmesine dahil edilebilir.
• Okul kulüpleri de dahil olmak üzere, şiddet önleme faaliyetlerini destekleyen kurum ve kuruluşlarla iş birlikleri geliştirilebilir.
• Okul, ortak toplumsal faaliyetlerin gerçekleştirilebileceği bir alan haline getirilebilir.

9) Şiddet önleme faaliyetlerini değerlendirme ve kanıtları kullanarak yaklaşımları güçlendirme

• Şiddeti önlemeye yönelik çalışmaların başarılı olup olmadığını anlamaya yardımcı olacak sonuç göstergeleri belirlenebilir ve bunlar değerlendirme süreçlerine dahil edilebilir.
• Şiddet önleme faaliyetlerinin etkili olup olmadığını belirlemek için akademik kurumlar (üniversiteler) veya diğer paydaşlarla iş birliği yapılabilir.
• Şiddet ve okullardaki müdahale süreçlerine ilişkin veri toplayan daha geniş izleme ve değerlendirme sistemlerine, şiddet önleme önlemlerinin etkinliğine dair göstergeler dahil edilebilir (örneğin düzenli anketler).

Kaynaklar

1. https://www.unicef.org/media/58081/file/UNICEF-WHO-UNESCO-handbook-school-based-violence.pdf. Erişim: 21 Nisan 2026.
2. https://www.aa.com.tr/tr/dosya-haber/dosya-kucuk-yas-buyuk-suc/3817551. Erişim: 21 Nisan 2026.